Regulamin sklepu stacjonarnego: obowiązkowe elementy 2026

Masz regulamin sklepu stacjonarnego? To pytanie pada coraz częściej w rozmowach z przedsiębiorcami prowadzącymi tradycyjne punkty sprzedaży. Aż 73% właścicieli sklepów stacjonarnych błędnie sądzi, że regulamin to wymóg tylko dla e-commerce. Tymczasem rzeczywistość prawna jest bardziej złożona — i zależy od specyfiki Twojej działalności.

W 2026 roku, po wejściu w życie kolejnych unijnych regulacji dotyczących ochrony konsumentów (w tym Dyrektywy UE 2023/2673, która od 19 czerwca 2026 wprowadza nowe obowiązki informacyjne), warto dokładnie zrozumieć, kiedy sklep stacjonarny musi mieć regulamin, a kiedy to opcja. W tym artykule rozwiejemy wszystkie wątpliwości i pokażemy, jakie elementy powinien zawierać regulamin tradycyjnego punktu sprzedaży, jeśli zdecydujesz się go wprowadzić — lub gdy prawo Cię do tego zobowiązuje.

Dowiesz się również, czym różni się regulamin sklepu stacjonarnego od e-commerce, jakie są najczęstsze błędy prawne, oraz jak uniknąć kar UOKiK i sporów z klientami. Bo choć sklep stacjonarny to nie sklep internetowy, obowiązki wobec konsumentów są równie poważne.

Czy sklep stacjonarny musi mieć regulamin? Podstawy prawne

Zacznijmy od fundamentalnego pytania: czy regulamin w sklepie stacjonarnym jest obowiązkowy?

Odpowiedź krótka: NIE — ale z wyjątkami

W przeciwieństwie do sklepów internetowych, sklep stacjonarny nie ma bezwzględnego obowiązku posiadania regulaminu. Polskie prawo nie nakłada takiego wymogu na tradycyjny handel detaliczny. Umowa kupna-sprzedaży w sklepie stacjonarnym jest zazwyczaj umową zawieraną ustnie w chwili zakupu — klient płaci, otrzymuje towar i paragon. Wszystko reguluje Kodeks cywilny i ustawa o prawach konsumenta.

Kiedy regulamin staje się OBOWIĄZKOWY?

Są jednak sytuacje, w których sklep stacjonarny musi mieć pisemny regulamin:

1. Programy lojalnościowe i karty stałego klienta

Jeśli prowadzisz system punktów, zniżek, bonusów czy kartę stałego klienta — potrzebujesz regulaminu. To wzorzec umowy (art. 384 KC), który określa:

  • Zasady zbierania punktów
  • Sposób realizacji nagród
  • Okres ważności punktów
  • Warunki uczestnictwa w programie
  • Procedury reklamacyjne

Przykład: Sieć drogerii Rossmann, Żabka Nano, karty sportowych klubów fitness.

2. Karty podarunkowe i vouchery

Sprzedaż kart podarunkowych to usługa finansowa wymagająca jasnych warunków:

  • Termin ważności karty
  • Zasady wymiany na towary
  • Możliwość zwrotu niewykorzystanej kwoty
  • Postępowanie w przypadku utraty karty

Brak regulaminu może skutkować sporami i roszczeniami konsumentów, a UOKiK traktuje to jako nieuczciwe praktyki rynkowe (art. 24 uokik).

3. Usługi dodatkowe (krawiectwo, naprawa sprzętu, itp.)

Sklep, który przyjmuje zlecenia usługowe (np. naprawa obuwia, przeróbki krawieckie, serwis AGD) powinien mieć regulamin określający:

  • Gwarancje na wykonane usługi
  • Terminy realizacji
  • Odpowiedzialność za powierzone przedmioty
  • Procedury reklamacyjne

4. Sprzedaż z opcją rezerwacji lub przedpłaty

Jeśli oferujesz możliwość rezerwacji towaru z wpłatą zaliczki — potrzebujesz regulaminu, który określi:

  • Okres rezerwacji
  • Zasady zwrotu zaliczki
  • Konsekwencje nieodebrania towaru
  • Prawa do odstąpienia (w niektórych przypadkach)
regulamin sklepu stacjonarnego

Główne różnice: regulamin sklepu stacjonarnego vs e-commerce

Jeśli znasz regulaminy sklepów internetowych, musisz zrozumieć kluczowe różnice w świecie offline. To nie są te same dokumenty — różnią się zarówno treścią, jak i wymaganiami prawnymi.

ElementSklep stacjonarnySklep internetowy
ObowiązkowośćOpcjonalny (z wyjątkami)Obowiązkowy zawsze
Prawo odstąpieniaBrak (zakup na miejscu)14 dni bez podania przyczyny
Forma zawarcia umowyUstna + paragonElektroniczna + potwierdzenie
Obowiązek informacyjnyPodstawowy (cena, cechy)Rozszerzony (art. 12 ustawy o prawach konsumenta)
Akceptacja regulaminuNie wymaga podpisu (chyba że program lojalnościowy)Wymagany checkbox
RODOTylko przy kartach/programachZawsze (przetwarzanie danych zamówienia)

Kluczowa różnica: brak 14-dniowego prawa odstąpienia

To najważniejsze: w sklepie stacjonarnym klient NIE MA ustawowego prawa do zwrotu towaru bez podania przyczyny (art. 27 ustawy o prawach konsumenta). Prawo odstąpienia dotyczy wyłącznie umów zawieranych na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa.

Co to oznacza dla regulaminu?

Jeśli dobrowolnie oferujesz zwroty w swoim sklepie stacjonarnym (np. 30 dni na zwrot) — musisz to jasno opisać w regulaminie. W przeciwnym razie klient może roszczeniowo dochodzić „prawa do zwrotu”, które w rzeczywistości nie istnieje.

Obowiązkowe elementy regulaminu sklepu stacjonarnego 2026

Jeśli zdecydowałeś się stworzyć regulamin (lub musisz go mieć ze względu na karty lojalnościowe, vouchery etc.) — oto 13 kluczowych elementów, które powinien zawierać w 2026 roku:

1. Postanowienia ogólne

Definicje i zakres zastosowania:

  • Kim jest sprzedawca (nazwa, adres, NIP, REGON)
  • Dla kogo przeznaczony regulamin (klienci indywidualni, firmy)
  • Zakres terytorialny (czy obowiązuje we wszystkich placówkach sieci)
  • Data wejścia w życie i okres obowiązywania

Przykład:

§1. Niniejszy regulamin określa zasady uczestnictwa w Programie Lojalnościowym 
"Klient VIP" prowadzonym przez [Nazwa Firmy] sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie, 
ul. Przykładowa 1, NIP: 1234567890, zwaną dalej "Sprzedawcą".

2. Zasady zawierania umów

  • Moment zawarcia umowy (przekazanie towaru i zapłata)
  • Forma potwierdzenia (paragon, faktura)
  • Dostępne metody płatności
  • Warunki realizacji nietypowych zamówień

3. Ceny i płatności

  • Czy ceny zawierają VAT (zawsze TAK — wymóg art. 11 ustawy o cenach)
  • Akceptowane formy płatności (gotówka, karta, BLIK, raty)
  • Zasady rozliczania kart podarunkowych
  • Polityka zwrotu różnicy przy płatności kartą podarunkową

Przykład błędu: Brak informacji, że przy zwrocie towaru kupionego kartą podarunkową zwracasz różnicę na kartę — klient może oskarżyć Cię o zatrzymanie jego pieniędzy.

4. Polityka zwrotów i wymiany (jeśli oferujesz)

To najważniejsza sekcja w regulaminie sklepu stacjonarnego. Musisz precyzyjnie określić:

  • Termin zwrotu (np. 14, 30, 60 dni od zakupu)
  • Warunki zwrotu (paragon, metki, oryginalne opakowanie)
  • Stan towaru (nieużywany, możliwość przymierzenia)
  • Forma zwrotu pieniędzy (gotówka, przelew, karta podarunkowa)
  • Wyjątki (bielizna, kosmetyki otwarte, towary na zamówienie)

Kluczowe: Jasno zaznacz, że to dobrowolna polityka sklepu, a nie ustawowy obowiązek. W przeciwnym razie klienci mogą później twierdzić, że mają „prawo do zwrotu”, które rzekomo naruszyłeś.

Dobrze napisane postanowienie:

§5. Zwroty dobrowolne
1. Sprzedawca umożliwia dobrowolny zwrot zakupionego towaru w terminie 30 dni 
   od daty zakupu.
2. Zwrot jest możliwy pod warunkiem:
   a) przedstawienia paragonu fiskalnego,
   b) zachowania oryginalnego opakowania i metek,
   c) braku śladów użytkowania towaru.
3. Zwrot nie dotyczy: bielizny, kosmetyków po otwarciu, towarów wykonanych 
   na indywidualne zamówienie klienta.
4. Zwrot środków następuje w formie, w jakiej dokonano płatności, w terminie 
   do 14 dni od przyjęcia zwrotu.

5. Reklamacje i gwarancje

Mimo że to sklep stacjonarny, obowiązują Cię przepisy o rękojmi i gwarancji (art. 556 i nast. KC oraz ustawa o prawach konsumenta):

  • Prawo do reklamacji z tytułu rękojmi (2 lata dla konsumenta)
  • Zasady składania reklamacji (formularz, dokumenty)
  • Terminy rozpatrzenia (14 dni — art. 43d ust. 2)
  • Sposoby załatwienia reklamacji (naprawa, wymiana, obniżenie ceny, odstąpienie)
  • Gwarancje producenta (jeśli dotyczy)

Ważne: Nie możesz wyłączyć rękojmi dla konsumenta. Próba zapisania w regulaminie „sklep nie ponosi odpowiedzialności za wady towaru” to klauzula niedozwolona (art. 385¹ KC) i może skutkować wpisem do rejestru UOKiK.

6. Program lojalnościowy (jeśli prowadzisz)

  • Warunki przystąpienia (rejestracja, wiek, zgody)
  • Zasady naliczania punktów/bonusów
  • Sposób realizacji nagród
  • Okres ważności punktów
  • Zasady anulowania uczestnictwa
  • Przetwarzanie danych osobowych uczestników

Najczęstszy błąd: Brak informacji o „przepadaniu” punktów po określonym czasie. Klienci czują się oszukani, gdy po roku okazuje się, że ich 500 punktów już nie istnieje.

7. Karty podarunkowe i vouchery

  • Okres ważności karty
  • Zasady realizacji (czy można realizować częściowo)
  • Możliwość wymiany na gotówkę (zazwyczaj NIE)
  • Postępowanie w przypadku utraty karty
  • Zakaz cesji (przenoszenia na osoby trzecie) — opcjonalnie

Zgodnie z prawem: Karta podarunkowa nie może mieć okresu ważności krótszego niż 1 rok od daty zakupu (praktyka UOKiK). Optymalnie: 2-3 lata.

8. Dane osobowe (RODO)

Jeśli zbierasz dane klientów (karty lojalnościowe, rezerwacje, newsletter) — potrzebujesz w regulaminie (lub osobnej polityce prywatności):

  • Administrator danych (Twoja firma)
  • Cel przetwarzania (program lojalnościowy, marketing)
  • Podstawa prawna (zgoda, umowa, prawnie uzasadniony interes)
  • Okres przechowywania
  • Prawa klienta (dostęp, sprostowanie, usunięcie)
  • Kontakt (e-mail, telefon)

Uwaga: Lepiej mieć osobną politykę prywatności niż wrzucać RODO do regulaminu. To bardziej przejrzyste i zgodne z zasadą transparentności (art. 12 RODO).

9. Procedura składania zamówień na indywidualne zlecenie

Jeśli przyjmujesz zamówienia (np. tort na zamówienie, meble szyte na miarę):

  • Sposób składania zamówienia (formularz, e-mail, telefonicznie)
  • Wymóg wpłaty zaliczki
  • Terminy realizacji
  • Konsekwencje nieodebrania zamówienia
  • Możliwość odstąpienia (zwykle BRAK dla towarów wykonanych na specyfikację klienta — art. 38 pkt 3 ustawy o prawach konsumenta)

10. Tryb rezerwacji towaru

  • Maksymalny okres rezerwacji (np. 48 godzin, 7 dni)
  • Wymóg wpłaty zadatku
  • Zasady zwrotu zadatku przy rezygnacji
  • Informacja, czy zarezerwowany towar jest wycofany z oferty dla innych klientów

Przykład z życia: Klient rezerwuje drogi rower, płaci 500 zł zadatku, po 2 tygodniach nie odbiera. Co z zadatkiem? Jeśli nie masz tego w regulaminie — spór sądowy gwarantowany.

11. Postępowanie reklamacyjne (szczegóły procedualne)

  • Miejsce składania reklamacji (sklep, e-mail, poczta)
  • Wymagane dokumenty (paragon, opis wady, zdjęcia)
  • Terminy (14 dni na rozpatrzenie — ustawowy)
  • Forma odpowiedzi (e-mail, pismo, telefon)
  • Możliwość polubownego rozwiązania sporu (mediacja, ODR)

12. Odpowiedzialność sprzedawcy

  • Wyłączenia odpowiedzialności (w granicach prawa — nie możesz wyłączyć rękojmi dla konsumenta)
  • Odpowiedzialność za utratę/uszkodzenie rzeczy pozostawionych w sklepie (np. w przebieralni, szatni)
  • Siła wyższa i okoliczności niezależne od sprzedawcy

Ważne: Nie możesz napisać „sklep nie ponosi odpowiedzialności za rzeczy pozostawione w szatni”. To klauzula abuzywna. Możesz natomiast ograniczyć odpowiedzialność do typowego zakresu (ale nie dla kradzieży przez własnych pracowników).

13. Postanowienia końcowe

  • Tryb zmian regulaminu (informacja w widocznym miejscu + na stronie www jeśli masz)
  • Prawo właściwe (prawo polskie)
  • Rozstrzyganie sporów (sąd właściwy według KC)
  • Linki do ODR (jeśli prowadzisz również sprzedaż online)
  • Klauzula o informowaniu klientów o zmianach w programie lojalnościowym

Wymogi formalne: jak przedstawić regulamin klientom?

Nawet najlepiej napisany regulamin nie będzie skuteczny, jeśli klienci nie mają do niego dostępu. Forma prezentacji regulaminu to kwestia prawna, nie tylko marketingowa.

Gdzie umieścić regulamin?

1. Widoczne miejsce w sklepie

Regulamin (lub jego główne punkty) powinien być wywieszona:

  • Przy kasie/punkcie obsługi klienta
  • W miejscu rejestracji do programu lojalnościowego
  • Przy stanowisku wydawania kart podarunkowych

Format: Wydruk A4 w ramce, czcionka min. 12 pt, czytelna.

2. Strona internetowa (jeśli posiadasz)

Nawet jeśli nie prowadzisz e-sklepu, powinieneś mieć regulamin na stronie www (zakładka „Regulamin sklepu stacjonarnego” lub „Warunki uczestnictwa w programie lojalnościowym”).

3. Egzemplarz do wglądu

Klient ma prawo poprosić o pełną wersję regulaminu do przeczytania przed przystąpieniem do programu lojalnościowego lub zakupem karty podarunkowej. Odmowa udostępnienia = nieuczciwa praktyka.

4. Przy rejestracji do programu lojalnościowego

Checkbox (lub podpis na formularzu papierowym):

☐ Zapoznałem się z regulaminem programu lojalnościowego i akceptuję jego postanowienia
☐ Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych w celu uczestnictwa w programie (RODO)
☐ Wyrażam zgodę na otrzymywanie informacji marketingowych (opcjonalnie)

Błąd: Wymuszenie jednego checkboxa na wszystko. RODO wymaga osobnej, dobrowolnej zgody na marketing (art. 6 ust. 1 lit. a RODO).

Najczęstsze błędy w regulaminach sklepów stacjonarnych

Po analizie setek regulaminów trafiających do kontroli UOKiK i sporów sądowych, wyłania się 5 typowych błędów, które popełniają właściciele sklepów stacjonarnych:

Błąd 1: Mylenie zwrotu dobrowolnego z odstąpieniem ustawowym

Zły zapis:

"Klient ma prawo odstąpić od umowy w ciągu 14 dni."

To sugeruje, że przysługuje im ustawowe prawo odstąpienia, którego w sklepie stacjonarnym nie ma (art. 27 ustawy o prawach konsumenta).

Dobry zapis:

"Sprzedawca dobrowolnie umożliwia zwrot towaru w ciągu 30 dni od zakupu, 
pod warunkami określonymi w §5 regulaminu."

Błąd 2: Wyłączenie rękojmi dla konsumenta

Zły zapis:

"Sklep nie ponosi odpowiedzialności za wady ukryte towaru."

To klauzula niedozwolona (art. 385¹ § 1 KC). Nie możesz wyłączyć rękojmi dla konsumenta — to jego prawo ustawowe (art. 556 KC).

Dobry zapis:

"Klientowi przysługują prawa z tytułu rękojmi za wady towaru zgodnie 
z przepisami Kodeksu cywilnego."

Błąd 3: Brak jasnych zasad ważności punktów w programie lojalnościowym

Problem: Regulamin nie wspomina, że punkty przepadają po roku. Klient zbiera 1000 punktów, po 13 miesiącach dowiaduje się, że już ich nie ma. Czuje się oszukany, pisze do UOKiK.

Rozwiązanie: Jasno napisz:

"Punkty lojalnościowe są ważne przez 12 miesięcy od daty ich naliczenia. 
Po upływie tego okresu niewykorzystane punkty przepadają."

Błąd 4: Brak procedury reklamacyjnej

Wielu właścicieli pomija szczegóły reklamacji, pisząc tylko „reklamacje rozpatrujemy zgodnie z prawem”. To za mało — klient nie wie:

  • Gdzie złożyć reklamację
  • Jakie dokumenty dostarczyć
  • W jakim terminie otrzyma odpowiedź

Konsekwencja: Chaos, spory, negatywne opinie w Google.

Błąd 5: Kopiowanie regulaminu sklepu internetowego

Największy błąd: pobranie gotowego regulaminu e-sklepu i użycie go w sklepie stacjonarnym. Rezultat? Regulamin zawiera zapisy o:

  • Prawie odstąpienia od umowy (które nie przysługuje w sklepie stacjonarnym)
  • Dostawie kurierskiej
  • Płatnościach online
  • Koszyku zakupowym

Klient czyta to i jest zdezorientowany. UOKiK może uznać to za wprowadzanie konsumenta w błąd.

Rozwiązanie: Użyj wzoru dedykowanego dla sklepu stacjonarnego — lub zatrudnij prawnika.

Nowe obowiązki 2026: co zmienia Dyrektywa UE 2023/2673?

Od 19 czerwca 2026 zacznie obowiązywać Dyrektywa (UE) 2023/2673 w sprawie egzekwowania przepisów konsumenckich. Czy dotyczy sklepów stacjonarnych?

Częściowo TAK — w zakresie obowiązków informacyjnych:

  • Sklepy stacjonarne będą musiały jaśniej informować o cenie jednostkowej towaru (cena za kg, litr, metr) — dotyczy szczególnie artykułów spożywczych.
  • Większa przejrzystość promocji — konieczność podania najniższej ceny z ostatnich 30 dni przed obniżką (już obowiązuje od Omnibus, ale kontrole się zaostrzyły).
  • Kary finansowe — UOKiK może nakładać wyższe kary za wprowadzanie konsumentów w błąd (do 10% obrotu).

Kluczowy element dla sklepów z programami lojalnościowymi: Jeśli Twój program lojalnościowy działa również online (np. klient może sprawdzić punkty w aplikacji, zamówić nagrodę online) — od czerwca 2026 musisz dodać przycisk odstąpienia od umowy w panelu klienta online, jeśli realizuje on zamówienia z nagród.

Aktualizacja regulaminu: Sprawdź, czy Twoje zapisy o promocjach, cenach i programach lojalnościowych są zgodne z nowymi wymogami.

Gdzie znaleźć wzór regulaminu sklepu stacjonarnego?

Opcja 1: Kancelaria prawna

Koszt: 800-2500 zł za regulamin szytej na miarę. To najlepsza opcja, jeśli:

  • Prowadzisz sieć sklepów
  • Masz skomplikowany program lojalnościowy
  • Sprzedajesz towary wysokiego ryzyka (np. AGD, elektronika z długimi gwarancjami)

Opcja 2: Generator online

Dostępne są generatory regulaminów dla sklepów stacjonarnych (rzadziej niż dla e-commerce, ale istnieją). Koszt: 200-500 zł.

Uwaga: Upewnij się, że generator jest aktualny (wersja 2025/2026) i uwzględnia RODO, Omnibus i Dyrektywę 2023/2673.

Opcja 3: Adaptacja wzoru

Jeśli masz podstawową wiedzę prawną, możesz zaadaptować profesjonalny szablon regulaminu, uwzględniając specyfikę swojej działalności. Pamiętaj jednak, że błędny regulamin może być gorszy niż brak regulaminu — narażasz się na spory i kary.

Praktyczne wskazówki: checklist dla właściciela sklepu

Zastanawiasz się, od czego zacząć? Oto plan działania krok po kroku:

Krok 1: Oceń, czy potrzebujesz regulaminu

Zadaj sobie pytania:

  • Czy mam kartę stałego klienta / program lojalnościowy? → TAK = potrzebujesz
  • Czy sprzedaję karty podarunkowe? → TAK = potrzebujesz
  • Czy przyjmuję zamówienia na indywidualne zlecenia? → TAK = potrzebujesz
  • Czy oferuję rezerwacje z zadatkiem? → TAK = potrzebujesz
  • Czy dobrowolnie przyjmuję zwroty? → Opcjonalnie, ale warto mieć

Krok 2: Zdefiniuj zakres regulaminu

Co chcesz uregulować?

  • Tylko program lojalnościowy?
  • Całość działalności (sprzedaż + karty + zwroty)?
  • Procedury reklamacyjne?

Krok 3: Stwórz lub zamów regulamin

  • DIY: Użyj wzoru prawniczego i dostosuj do siebie
  • Zlecenie: Zatrudnij kancelarię specjalizującą się w e-commerce i retail

Krok 4: Wdrożenie

  • Wydrukuj regulamin i wywieś w sklepie
  • Umieść na stronie www (jeśli masz)
  • Przeszkol pracowników, jak informować klientów
  • Przygotuj formularze akceptacji (dla programu lojalnościowego)

Krok 5: Monitoruj i aktualizuj

Regulamin to żywy dokument. Aktualizuj go, gdy:

  • Zmieniasz politykę zwrotów
  • Wprowadzasz nowe formy płatności
  • Modyfikujesz program lojalnościowy
  • Wchodzą nowe przepisy (np. czerwiec 2026!)

Częstotliwość kontroli: raz na 6-12 miesięcy.

Podsumowanie: regulamin sklepu stacjonarnego to inwestycja w bezpieczeństwo

Sklep stacjonarny nie zawsze potrzebuje regulaminu — ale jeśli prowadzisz karty lojalnościowe, sprzedajesz vouchery, przyjmujesz zamówienia czy dobrowolnie oferujesz zwroty, regulamin staje się niezbędnym narzędziem prawnym i biznesowym.

Kluczowe wnioski z artykułu:

  • Regulamin sklepu stacjonarnego różni się od e-commerce — nie kopiuj wzorów z internetu
  • Klient w sklepie stacjonarnym nie ma 14-dniowego prawa odstąpienia — jeśli oferujesz zwroty, to Twoja dobrowolna polityka
  • Obowiązkowe elementy: zasady programu lojalnościowego, polityka zwrotów, procedury reklamacyjne, RODO
  • Najczęstsze błędy: mylenie zwrotu z odstąpieniem, wyłączanie rękojmi, brak informacji o ważności punktów
  • Od czerwca 2026: nowe obowiązki informacyjne (Dyrektywa 2023/2673) — sprawdź, czy Twój regulamin jest aktualny

Rekomendacja: Jeśli nie masz pewności, czy Twój obecny regulamin jest zgodny z prawem, zleć audyt prawny kancelarii specjalizującej się w prawie konsumenckim. Koszt audytu (300-800 zł) to ułamek potencjalnej kary UOKiK (do 10% rocznego obrotu) lub kosztów sporów sądowych z klientami.

Dobrze napisany regulamin to ochrona przed roszczeniami, podstawa do odmowy bezzasadnych zwrotów i dowód w sporze. To nie koszt — to inwestycja w profesjonalizm i bezpieczeństwo prawne Twojego biznesu.

Masz pytania dotyczące regulaminu dla Twojego sklepu? Zostaw komentarz — odpowiem na wszystkie wątpliwości!


Artykuł zaktualizowany: 13.01.2026 | Autor: Ekspert prawa konsumenckiego i retail

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *